Για σχεδόν πέντε μήνες, όσο ο πόλεμος μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν εξαπλώνεται σε διαφορετικά σημεία της Μέσης Ανατολής, η Υεμένη παρέμενε στο περιθώριο – ή περίπου – της άμεσης σύγκρουσης. Οι Χούθι εξέφραζαν την υποστήριξή τους προς την Τεχεράνη, απειλούσαν ότι θα επανέλθουν στις επιχειρήσεις τους στην Ερυθρά Θάλασσα, αλλά απέφευγαν να ανοίξουν ένα πλήρες νέο μέτωπο.
Αυτή η ισορροπία άλλαξε τη Δευτέρα, όταν οι Χούθι επίσημα ανακοίνωσαν την επιβολή θαλάσσιου αποκλεισμού στη Σαουδική Αραβία και προειδοποίησαν τις ναυτιλιακές εταιρείες να μην προσεγγίζουν σαουδαραβικά λιμάνια. Η προειδοποίηση συνοδευόταν από την απειλή ότι πλοία που θα παραβιάζουν την απαγόρευση είναι σφόδρα πιθανό να στοχοποιηθούν οπουδήποτε βρίσκονται εντός της επιχειρησιακής εμβέλειας των δυνάμεων τους.
Δεν πρόκειται ακόμη για έναν πραγματικό, φυσικό αποκλεισμό της σαουδαραβικής ακτογραμμής. Οι Χούθι δεν διαθέτουν πολεμικό στόλο ικανό να ελέγξει συμβατικά την Ερυθρά Θάλασσα. Διαθέτουν, όμως, πυραύλους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, θαλάσσια drones και την αποδεδειγμένη δυνατότητα να δημιουργούν αρκετό φόβο ώστε ασφαλιστικές εταιρείες και ναυτιλιακοί όμιλοι να αλλάζουν δρομολόγια. Αυτό ακριβώς καθιστά την απειλή τους επικίνδυνη αλλά και τον κίνδυνο υπαρκτό. Για να προκαλέσουν οικονομική ζημιά δεν χρειάζεται να βυθίσουν δεκάδες πλοία ούτε να σφραγίσουν πλήρως το Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Αρκούν μερικές επιθέσεις, μία κατάληψη εμπορικού πλοίου ή ακόμη και η πειστική απειλή ότι πλοία που συνδέονται με τη Σαουδική Αραβία βρίσκονται στο στόχαστρο.
Από το αεροδρόμιο της Σαναά στο αεροδρόμιο της Άμπχα
Η νέα κρίση ξεκίνησε από μια πτήση που επέστρεφε στην Υεμένη από το Ιράν. Αντιπροσωπεία των Χούθι είχε μεταβεί στην Τεχεράνη για την κηδεία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Κατά την επιστροφή της, οι αρχές της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Υεμένης επιχείρησαν να εμποδίσουν το ιρανικό αεροσκάφος να προσγειωθεί στη Σαναά, υποστηρίζοντας ότι υπήρχαν υποψίες πως μετέφερε προσωπικό και εξοπλισμό διπλής στρατιωτικής χρήσης.
Στις 13 Ιουλίου βομβαρδίστηκε ο διάδρομος του αεροδρομίου της Σαναά, με αποτέλεσμα το αεροσκάφος να εκτραπεί και να προσγειωθεί στη Χοντέιντα. Η κυβέρνηση της Υεμένης ανέλαβε την πολιτική ευθύνη για την επιχείρηση, αν και δεν διαθέτει λειτουργική πολεμική αεροπορία και εξαρτάται στρατιωτικά σε μεγάλο βαθμό από το Ριάντ. Οι Χούθι απέδωσαν ευθέως το πλήγμα στη Σαουδική Αραβία.
Η απάντησή τους ήταν άμεση. Εκτόξευσαν πυραύλους και drones εναντίον του διεθνούς αεροδρομίου της Άμπχα, στη νότια Σαουδική Αραβία. Ήταν η σοβαρότερη απευθείας αντιπαράθεση των δύο πλευρών μετά την άτυπη εκεχειρία του 2022 και το πρώτο πλήγμα σε σαουδαραβικό έδαφος έπειτα από περίπου τέσσερα χρόνια σχετικής ηρεμίας. Δεν αναφέρθηκαν θύματα, αλλά το πολιτικό μήνυμα ήταν σαφές: οι Χούθι θεωρούν ότι η περίοδος κατά την οποία το Ριάντ μπορούσε να ελέγχει τον εναέριο χώρο της Υεμένης χωρίς κόστος έχει τελειώσει.
Ο ηγέτης του κινήματος Αμπντούλ Μαλίκ αλ Χούθι διατύπωσε στη συνέχεια τον νέο κανόνα της σύγκρουσης: αεροδρόμιο για αεροδρόμιο, λιμάνι για λιμάνι και αποκλεισμός για αποκλεισμό. Προειδοποίησε, επίσης, ότι οι εγκαταστάσεις πετρελαίου και ενέργειας της Σαουδικής Αραβίας μπορούν να μετατραπούν σε στόχους σε περίπτωση νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης.
Το Μπαμπ ελ Μαντέμπ ως δεύτερο Στενό του Ορμούζ
Η σημασία της απειλής υπερβαίνει κατά πολύ τα σύνορα της Υεμένης και της Σαουδικής Αραβίας. Η πολεμική σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο έχει περιορίσει δραματικά τη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ. Ως αποτέλεσμα, η Σαουδική Αραβία επιχείρησε να αυξήσει τη χρήση του αγωγού Ανατολής–Δύσης, ο οποίος μεταφέρει πετρέλαιο από τις εγκαταστάσεις της ανατολικής χώρας προς το λιμάνι του Γιανμπού, στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η διαδρομή αυτή αποτέλεσε οικονομική «γραμμή ζωής» για το βασίλειο. Μέσω αυτής μπορούσε να παρακάμπτει το Ορμούζ και να συνεχίζει τις εξαγωγές προς την Ευρώπη και, μέσω της Διώρυγας του Σουέζ ή του περίπλου της Αφρικής, προς άλλες αγορές. Το τελευταίο διάστημα αρκετά εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων μεταφέρονται καθημερινά από τη σαουδαραβική πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας.
Ένα πλήρες κλείσιμο του Μπαμπ ελ Μαντέμπ θεωρείται δύσκολο στρατιωτικά. Εάν, όμως, η ναυσιπλοΐα περιοριστεί σοβαρά, το πλήγμα στις ενεργειακές ροές θα είναι μεγάλο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που επικαλείται το Reuters, μια πλήρης διακοπή θα μπορούσε να στερήσει από την παγκόσμια αγορά ποσότητες που αντιστοιχούν έως και στο 7% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, σε μια περίοδο κατά την οποία η σύγκρουση στον Κόλπο έχει ήδη αφαιρέσει σημαντικές ποσότητες από την αγορά.
Η απειλή είναι επομένως διπλή. Το Ιράν ασκεί πίεση στο Ορμούζ, ενώ οι Χούθι μπορούν να δημιουργήσουν ανασφάλεια στη δεύτερη βασική έξοδο της αραβικής ενεργειακής παραγωγής. Η Σαουδική Αραβία κινδυνεύει να βρεθεί ανάμεσα σε δύο θαλάσσιους διαδρόμους που ελέγχονται ή απειλούνται από την Τεχεράνη και τους συμμάχους της.
Το ιρανικό μήνυμα
Δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η Τεχεράνη έδωσε άμεση εντολή για τον αποκλεισμό. Οι Χούθι διαθέτουν δική τους ηγεσία, εγχώριους στόχους και σημαντικό βαθμό αυτονομίας. Παράλληλα, όμως, η στρατιωτική και πολιτική τους σχέση με το Ιράν είναι βαθιά και έχει ενισχυθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Υεμένη.
Η κίνηση εξυπηρετεί άμεσα τα στρατηγικά συμφέροντα της Τεχεράνης. Υπενθυμίζει στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους συμμάχους τους ότι η ιρανική επιρροή δεν περιορίζεται στον Περσικό Κόλπο. Ακόμη και εάν το Ιράν δεχθεί στρατιωτική πίεση στο Ορμούζ, μπορεί να προκαλεί κόστος σε διαφορετικό γεωγραφικό σημείο μέσω ενός συμμάχου που βρίσκεται περίπου 2.000 χιλιόμετρα μακριά.
Ουσιαστικά, οι Χούθι μετατρέπουν το Μπαμπ ελ Μαντέμπ σε διαπραγματευτικό χαρτί του ευρύτερου φιλοϊρανικού δικτύου. Η απειλή προς τη Σαουδική Αραβία δεν αφορά μόνο τη διμερή αντιπαράθεση για την Υεμένη. Αφορά την ικανότητα της Τεχεράνης να διευρύνει το οικονομικό κόστος του πολέμου και να υποχρεώσει την Ουάσιγκτον να προστατεύει ταυτόχρονα δύο κρίσιμα θαλάσσια περάσματα.
Το δίλημμα της Σαουδικής Αραβίας
Για το Ριάντ, η επιστροφή στην ανοιχτή σύγκρουση με τους Χούθι αποτελεί το χειρότερο δυνατό σενάριο. Η Σαουδική Αραβία ξεκίνησε το 2015 μια μεγάλη στρατιωτική επέμβαση στην Υεμένη με στόχο να εκδιώξει το κίνημα από τη Σαναά και να επαναφέρει την διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση. Παρά την τεράστια υπεροχή της σε αεροπορία και οπλικά συστήματα, δεν κατάφερε να πετύχει τον βασικό της στόχο. Ο πόλεμος εξελίχθηκε σε στρατιωτικό και πολιτικό αδιέξοδο, προκάλεσε τεράστια ανθρωπιστική καταστροφή και εξέθεσε τη Σαουδική Αραβία σε επανειλημμένες επιθέσεις με πυραύλους και drones. Η εκεχειρία του 2022 δεν οδήγησε σε οριστική ειρήνη, αλλά επέτρεψε στο Ριάντ να μειώσει τις επιχειρήσεις και να επιδιώξει σταδιακή απεμπλοκή. Τώρα η σαουδαραβική ηγεσία βρίσκεται μπροστά σε δύο κακές επιλογές.
Εάν απαντήσει με νέα αεροπορική εκστρατεία, κινδυνεύει να αναζωπυρώσει έναν πόλεμο τον οποίο δεν κέρδισε την προηγούμενη δεκαετία. Οι Χούθι μπορούν να επιτεθούν σε αεροδρόμια, λιμάνια, αγωγούς, διυλιστήρια και αστικά κέντρα, υπονομεύοντας ταυτόχρονα το οικονομικό σχέδιο «Vision 2030» και την εικόνα σταθερότητας που το βασίλειο επιχειρεί να οικοδομήσει.
Εάν, αντιθέτως, επιδείξει αυτοσυγκράτηση, οι Χούθι μπορεί να θεωρήσουν ότι η απειλή τους πέτυχε. Θα ενισχύσουν την εικόνα μιας δύναμης που μπορεί να επιβάλλει όρους σε ένα πολύ πλουσιότερο και στρατιωτικά ισχυρότερο κράτος.
Η σαουδαραβική συμμαχία προειδοποίησε ότι θα απαντήσει «άμεσα και αποφασιστικά» σε απειλές κατά διερχόμενων πλοίων. Η πραγματική πρόθεση του Ριάντ, όμως, θα κριθεί από το εάν υπάρξει επίθεση σε δεξαμενόπλοιο ή σε ενεργειακή εγκατάσταση.
Οι Χούθι γνωρίζουν πού βρίσκεται η ευπάθεια
Από τα τέλη του 2023 έως τις αρχές του 2025, οι Χούθι επιτέθηκαν σε περισσότερα από 100 εμπορικά πλοία, χρησιμοποιώντας πυραύλους, drones και ένοπλες καταλήψεις. Παρουσίαζαν τις επιχειρήσεις ως μέσο πίεσης προς το Ισραήλ και τους συμμάχους του λόγω του πολέμου στη Γάζα, αλλά η επίδρασή τους ήταν παγκόσμια. Μεγάλες ναυτιλιακές εταιρείες απέφυγαν την Ερυθρά Θάλασσα, τα πλοία άρχισαν να κάνουν τον μακρύτερο περίπλου της Αφρικής, τα ασφάλιστρα αυξήθηκαν και οι χρόνοι μεταφοράς επιμηκύνθηκαν. Αυτό το προηγούμενο εξηγεί γιατί ακόμη και μία απειλή αποκλεισμού αντιμετωπίζεται σοβαρά. Οι Χούθι γνωρίζουν ότι η παγκόσμια ναυτιλία λειτουργεί με βάση την πρόβλεψη του κινδύνου και όχι μόνο με βάση τις πραγματικές απώλειες. Όταν το κόστος ασφάλισης ενός πλοίου αυξάνεται ή όταν το πλήρωμά του αρνείται να διέλθει από μια επικίνδυνη ζώνη, η οικονομική επίδραση έχει ήδη αρχίσει. Το βασικό τους όπλο δεν είναι επομένως η δυνατότητα να ελέγχουν κάθε πλοίο που περνά από την Ερυθρά Θάλασσα. Είναι η δυνατότητα να κάνουν κάθε πλοιοκτήτη να αναρωτιέται εάν αξίζει να αναλάβει τον κίνδυνο.
Η Υεμένη ξανά στο κέντρο του περιφερειακού πολέμου
Η νέα κρίση μπορεί να εξελιχθεί με τρεις διαφορετικούς τρόπους. Στο πρώτο σενάριο, η ανακοίνωση των Χούθι παραμένει κυρίως πολιτική απειλή. Οι επιθέσεις περιορίζονται, το Ριάντ αποφεύγει τα αντίποινα και παρασκηνιακές επαφές μέσω του Ομάν αποτρέπουν την επιστροφή σε γενικευμένο πόλεμο.
Στο δεύτερο, οι Χούθι πραγματοποιούν επιλεκτικές επιχειρήσεις κατά πλοίων που συνδέονται άμεσα με σαουδαραβικά λιμάνια. Ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο του Μπαμπ ελ Μαντέμπ, η ναυτιλία διαταράσσεται, οι τιμές του πετρελαίου αυξάνονται και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγκάζονται να ενισχύσουν τη στρατιωτική παρουσία τους στην Ερυθρά Θάλασσα.
Το τρίτο και πιο επικίνδυνο σενάριο ξεκινά με μία επίθεση που προκαλεί μεγάλες απώλειες ή σοβαρή ζημιά σε σαουδαραβική ενεργειακή εγκατάσταση. Μια μεγάλη αντίδραση του Ριάντ θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέο κύκλο βομβαρδισμών στην Υεμένη, πυραυλικών πληγμάτων στη Σαουδική Αραβία και επιθέσεων κατά εμπορικών πλοίων.
Σε μια τέτοια περίπτωση, ο πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν θα έχει αποκτήσει μια δεύτερη θαλάσσια διάσταση. Το Ορμούζ θα πιέζει τις εξαγωγές από τον Περσικό Κόλπο και το Μπαμπ ελ Μαντέμπ τις εναλλακτικές οδούς μέσω της Ερυθράς Θάλασσας.
Οι Χούθι παρέμειναν για μήνες στο περιθώριο της άμεσης αναμέτρησης. Με μία μόνο ανακοίνωση, όμως, υπενθύμισαν ότι κατέχουν ένα από τα πιο αποτελεσματικά όπλα του σύγχρονου πολέμου: τη δυνατότητα να μετατρέπουν μια στενή λωρίδα θάλασσας σε σημείο πίεσης για ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία. Δεν χρειάζεται να κλείσουν ολοκληρωτικά την Ερυθρά Θάλασσα. Αρκεί να πείσουν τον κόσμο ότι μπορούν.
