Το πρωτοφανές δάνειο των Γάλλων στους Βρετανούς είχε ανακοινωθεί τον Ιούλιο 2025 από τον Εμμανουέλ Μακρόν πρόεδρο με στόχο να «αναζωογονηθεί η πολιτιστική σχέση» με το Ηνωμένο Βασίλειο, δέκα χρόνια μετά το Brexit.
Η μεταφορά της αποτέλεσε επίσης την αφορμή για τη δημόσια συζήτηση γύρω από την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς, της ενότητας των ιστορικών έργων και της επιστροφής ή επανένωσης αντικειμένων που συνδέονται άμεσα με τον τόπο δημιουργίας τους — μια συζήτηση που συνδέθηκε στη συνέχεια και με το ζήτημα των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Τι είναι η Ταπισερί της Μπαγιέ
Η Ταπισερί της Μπαγιέ (Bayeux Tapestry) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης του Μεσαίωνα και ένα μοναδικό ιστορικό «χρονικό» κεντημένο σε ύφασμα. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό κεντητό έργο μήκους σχεδόν 70 μέτρων, το οποίο αφηγείται με διαδοχικές σκηνές την πορεία προς τη νορμανδική κατάκτηση της Αγγλίας το 1066 και τη νίκη του Γουλιέλμου του Κατακτητή στη Μάχη του Χέιστινγκς.
Δημιουργήθηκε τον 11ο αιώνα, λίγα χρόνια μετά τα γεγονότα που άλλαξαν την ιστορία της Αγγλίας, και θεωρείται ένα από τα πιο πολύτιμα τεκμήρια για τη μεσαιωνική Ευρώπη. Παρότι ονομάζεται «ταπισερί», στην πραγματικότητα δεν είναι υφαντό αλλά κέντημα πάνω σε λινό ύφασμα, με πολύχρωμες μάλλινες κλωστές. Οι εκατοντάδες μορφές, τα πλοία, οι πολεμιστές, τα άλογα και οι σκηνές μάχης δημιουργούν μια οπτική αφήγηση που θυμίζει ένα μεσαιωνικό εικονογραφημένο χειρόγραφο.
Το έργο ξεκινά με τα γεγονότα πριν από την εισβολή των Νορμανδών στην Αγγλία, παρουσιάζοντας τη διαμάχη για τη διαδοχή του αγγλικού θρόνου μετά τον θάνατο του βασιλιά Εδουάρδου του Εξομολογητή. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Γουλιέλμος της Νορμανδίας, ο οποίος διεκδίκησε το στέμμα και τελικά νίκησε τον αγγλοσάξονα βασιλιά Χάρολντ στη μάχη του Χέιστινγκς.
Η αξία της Ταπισερί δεν περιορίζεται στην ιστορική της αφήγηση. Μέσα από τις λεπτομέρειές της προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή του 11ου αιώνα: τον τρόπο κατασκευής των πλοίων, τον οπλισμό των στρατιωτών, τις ενδυμασίες, τα έθιμα και την κοινωνική οργάνωση της εποχής. Για τους ιστορικούς αποτελεί μια από τις σημαντικότερες πηγές για τη μεσαιωνική στρατιωτική και πολιτική ιστορία.
Το έργο φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο της Ταπισερί της Μπαγιέ στη Νορμανδία της Γαλλίας, όπου εκτίθεται ως ενιαίο σύνολο. Ωστόσο, για πρώτη φορά έπειτα από σχεδόν μία χιλιετία μεταφέρθηκε στη Βρετανία, στο πλαίσιο ενός πολιτιστικού δανεισμού από τη Γαλλία, με στόχο –όπως έχει αναφερθεί από τις δύο πλευρές– την «αναζωογόνηση της πολιτιστικής σχέσης» μεταξύ Γαλλίας και Ηνωμένου Βασιλείου.
Η έκθεση της Ταπισερί στη Βρετανία έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία, καθώς το έργο συνδέεται άμεσα με ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της βρετανικής ιστορίας: την κατάκτηση της Αγγλίας από τους Νορμανδούς. Η παρουσία της στη χώρα όπου εκτυλίχθηκε η ιστορία που αφηγείται δίνει στο κοινό τη δυνατότητα να δει από κοντά ένα έργο που για αιώνες παρέμενε στη Γαλλία.
Μητσοτάκης: Να επανενώσουμε τα Γλυπτά του Παρθενώνα, η Βρετανία δεν θα διαμέλιζε την Ταπισερί της Μπαγιέ
Στο ζήτημα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα επανέρχεται ο Κυριάκος Μητσοτάκης με άρθρο του στην βρετανική εφημερίδα «Guardian», με αφορμή την άφιξη στη Βρετανία της Ταπισερί της Μπαγιέ, ενός εμβληματικού έργου της μεσαιωνικής τέχνης. Ο πρωθυπουργός χρησιμοποιεί την επανένωση της ιστορικής ταπισερί ως παράδειγμα για να υποστηρίξει ότι τα έργα πολιτιστικής κληρονομιάς αποκτούν το πλήρες νόημά τους όταν διατηρούνται ως ενιαία σύνολα.
Στο άρθρο με τίτλο «Η Βρετανία δεν θα διαμέλιζε την Ταπισερί της Μπαγιέ. Ας αξιοποιήσουμε αυτή τη στιγμή και ας επανενώσουμε τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα», ο κ. Μητσοτάκης υπογραμμίζει ότι η περίπτωση του Παρθενώνα αποτελεί μια «εξαιρετική περίπτωση» που αφορά την αποκατάσταση της φυσικής, αισθητικής και ιστορικής ακεραιότητας ενός μνημείου παγκόσμιας αξίας.
Παράλληλα, αναφέρεται στις συζητήσεις με τη διοίκηση του Βρετανικού Μουσείου, σημειώνοντας ότι η Αθήνα επιδιώκει μόνιμη επανένωση των Γλυπτών και όχι μια συμφωνία δανεισμού, ενώ χαρακτηρίζει μια πιθανή λύση ως ευκαιρία για μια νέα πολιτιστική συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Ηνωμένου Βασιλείου.
Το άρθρο του Κυριάκου Μητσοτάκη στην εφημερίδα «Guardian»
Ακολουθεί αναλυτικά το άρθρο του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στην στην εφημερίδα «Guardian» με τίτλο «Η Βρετανία δεν θα διαμέλιζε την Ταπισερί της Μπαγιέ. Ας αξιοποιήσουμε αυτή τη στιγμή και ας επανενώσουμε τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα»:
Για πρώτη φορά έπειτα από σχεδόν 1.000 χρόνια, η Ταπισερί της Μπαγιέ βρίσκεται και πάλι στη Βρετανία. Η άφιξή της αποτελεί ένα σημαντικό πολιτιστικό γεγονός και μας υπενθυμίζει ότι, σε μία εποχή όπου οι οθόνες είναι πανταχού παρούσες, τα ιστορικά αντικείμενα εξακολουθούν να αιχμαλωτίζουν τη φαντασία του κοινού.
Το Βρετανικό Μουσείο περιγράφει την Ταπισερί ως ένα από τα «θαύματα του μεσαιωνικού κόσμου». Ωστόσο, το μουσείο φιλοξενεί ήδη πολλά θαυμαστά έργα, μεταξύ των οποίων ένα που είναι αμέσως αναγνωρίσιμο: τα Γλυπτά του Παρθενώνα, τα οποία αποσπάστηκαν και μεταφέρθηκαν παράνομα από την Αθήνα στη Βρετανία πριν από περισσότερους από δύο αιώνες, από τον Λόρδο Έλγιν.
Υπάρχουν εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ των δύο έργων. Αμφότερα συνελήφθησαν ως ενιαία έργα, ώστε να τα βλέπει και να τα κατανοεί κανείς ως ένα σύνολο. Στην περίπτωση των Γλυπτών του Παρθενώνα, αυτή η σχέση είναι επίσης αρχιτεκτονική: σμιλεύτηκαν ως αναπόσπαστα στοιχεία του ίδιου του μνημείου. Ουδείς θα διανοούνταν σοβαρά να κόψει στα δύο το σωζόμενο μέρος της Ταπισερί και να εκθέσει το ήμισυ στο Λονδίνο και το άλλο μισό στην Μπαγιέ, ισχυριζόμενος ότι αυτός είναι ένας κατάλληλος τρόπος για να το κατανοήσει κανείς. Ωστόσο, αυτό ακριβώς συνέβη με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Ένα ενιαίο αριστούργημα διαμελίστηκε, και τα σωζόμενα τμήματά του βρίσκονται πλέον χωριστά, κυρίως στο Λονδίνο και στην Αθήνα.
Τα Γλυπτά αφηγούνται μια ιστορία μοναδικής ιστορικής σημασίας. Όχι μόνο για θεούς και ήρωες, αλλά και για την καθημερινή ζωή των πολιτών στην αρχαία Αθήνα. Έδωσαν μια οπτική έκφραση, που αποδίδεται στο μάρμαρο, στη θρησκευτική, αστική και πολιτική ταυτότητα της Αθήνας του 5ου αιώνα π.Χ. Η ζωφόρος του Παρθενώνα, ειδικότερα, παραμένει μία από τις πιο συναρπαστικές αναπαραστάσεις παγκοσμίως της συλλογικής ζωής της πόλης από την οποία αναδύθηκε η δημοκρατία. Αποτελεί μια εντυπωσιακή εξύμνηση της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Σε αντίθεση με τα Γλυπτά, η Ταπισερί της Μπαγιέ σώζεται ως ένα ενιαίο έργο μήκους σχεδόν 70 μέτρων. Και αυτή αφηγείται μια ιστορία, αρχίζοντας από τα γεγονότα που προηγήθηκαν της νορμανδικής κατάκτησης και φτάνοντας μέχρι τη Μάχη του Χέιστινγκς και τον θάνατο του Χάρολντ. Το αξιοθαύμαστο του έργου δεν έγκειται μόνο στις επιμέρους σκηνές, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τις βιώνει κανείς ως σύνολο, ως κάτι ενιαίο.
Η υπόθεση της επανένωσης δεν συνιστά επιχείρημα υπέρ του να αδειάσουν τα μουσεία του κόσμου. Ο Παρθενώνας αποτελεί μια συγκεκριμένη και εξαιρετική περίπτωση. Το ζήτημα δεν αφορά απλώς την κατοχή ή έναν νόμιμο τίτλο. Αφορά την αποκατάσταση της φυσικής, αισθητικής και εννοιολογικής ακεραιότητας ενός διαμελισμένου μνημείου εξαιρετικής παγκόσμιας αξίας.
Τα Γλυπτά που έχουν διασωθεί πρέπει να εκτίθενται στο κοινό μαζί, ταυτόχρονα, έχοντας οπτική επαφή με το μνημείο για το οποίο δημιουργήθηκαν. Το Μουσείο της Ακρόπολης σχεδιάστηκε ειδικά ώστε να καταστεί αυτό εφικτό.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχτεί καμία ρύθμιση που θα την υποχρέωνε να αναγνωρίσει κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου επί των Γλυπτών, ούτε ένα σχέδιο που θα σήμαινε ότι «δανειζόμαστε» τμήματα του δικού μας μνημείου. Και το βρετανικό κοινό τάσσεται όλο και περισσότερο στο πλευρό της Ελλάδας. Μια εθνικά αντιπροσωπευτική δημοσκόπηση που δημοσιεύθηκε πέρυσι έδειξε ότι η πλειοψηφία υποστηρίζει την επιστροφή των Γλυπτών στην Ελλάδα. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι το 72% συμφώνησε ότι τα Γλυπτά γίνονται καλύτερα κατανοητά ως μέρος ενός ενιαίου συνόλου με τον Παρθενώνα.
H Ελλάδα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε διάλογο με τη Βρετανία για την επίτευξη αυτού του στόχου. Τα τελευταία χρόνια, η κυβέρνησή μου είχε λεπτομερείς συζητήσεις με τη διοίκηση του Βρετανικού Μουσείου σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να επιτευχθεί η επανένωση των Γλυπτών. Γι’ αυτό με εξέπληξε η πρόσφατη πρόταση του Μουσείου ότι ο δανεισμός της Ταπισερί της Μπαγιέ θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για μια συμφωνία σχετικά με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Δεν πιστεύω ότι μπορεί.
Η Γαλλία δάνεισε την Ταπισερί ως ενιαίο έργο και ως ενιαίο έργο θα επιστραφεί στη Γαλλία. Στην περίπτωση του Παρθενώνα ισχύει το αντίστροφο: αναπόσπαστα μέρη του μνημείου αφαιρέθηκαν διά της βίας και διασκορπίστηκαν. Στόχος μας είναι η μόνιμη επανένωσή τους. Η Διακυβερνητική Επιτροπή της UNESCO έχει επανειλημμένα καλέσει το Ηνωμένο Βασίλειο να προσέλθει σε καλή τη πίστει διάλογο με την Ελλάδα για το ζήτημα αυτό.
Η επανένωση θα μπορούσε να αποτελέσει το θεμέλιο μίας ευρείας και διαρκούς πολιτιστικής συνεργασίας μεταξύ των χωρών μας, ανοίγοντας νέες δυνατότητες για εκθέσεις, επιστημονική έρευνα, συντήρηση έργων τέχνης και ανταλλαγές μεταξύ ελληνικών και βρετανικών μουσείων. Μαζί θα μπορούσαμε να διαμορφώσουμε ένα νέο πρότυπο πολιτιστικής συνεργασίας ανάμεσα σε δύο δημοκρατικά κράτη, συμμάχους που μοιράζονται βαθιά ριζωμένες αξίες και ιδανικά. Αυτό είναι που επιδιώκουμε.
Το 2023, προτού γίνει Πρωθυπουργός, ο Andy Burnham είχε ζητήσει να επιστραφούν τα Γλυπτά «χωρίς όρους», προσθέτοντας: «Ας αξιοποιήσουμε τον πολιτισμό για να αλλάξουμε την εικόνα της Βρετανίας ανά τον κόσμο». Δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο.
Σε μια εποχή που οι δημοκρατικές αρχές δοκιμάζονται σε ολόκληρο τον κόσμο, η αποκατάσταση της ενότητας ενός μνημείου τόσο στενά συνδεδεμένου με τη γέννηση της ίδιας της δημοκρατίας θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα. Η Ελλάδα παραμένει έτοιμη. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι η πολιτική βούληση και το σθένος για το αποφασιστικό βήμα: την επανένωση των Γλυπτών και τη μετατροπή μιας διαφωνίας με μακρά διαδρομή σε μια μοναδική πράξη πολιτιστικής φιλίας.
