Βόρειες Σποράδες – Από το Ιστορικό Επαρχείο Σποράδων (1833) στη Χωρική Αντιπεριφέρεια Σποράδων (2026)

Του Αθανάσιου Ε. Ζλατούδη

Η πρόσφατη θεσμοθέτηση της αυτόνομης Χωρικής Αντιπεριφέρειας Βορείων Σποράδων δεν υπήρξε προϊόν μιας συγκυριακής απόφασης, αλλά το επιστέγασμα ενός επίμονου, πολυεπίπεδου αγώνα που διήρκησε σχεδόν δύο δεκαετίες. Χρειάστηκε μια διαδοχική «σκυτάλη» εκπροσώπησης, η οποία κράτησε ζωντανή τη φλόγα της διεκδίκησης.

Ιστορική Αναδρομή

Με το άρθρο 11 του Βασιλικού Διατάγματος της 3ης (15) Απριλίου 1833 «Περί διαιρέσεως του Βασιλείου και της διοικήσεώς του» (ΦΕΚ 12 Α΄ – 06.04.1833), ιδρύεται «ο Νομὸς τῆς Εὐβοίας που περιλαμβάνει τὴν νῆσον Εὔβοιαν καὶ τὰς Βορείους Σποράδας, καὶ διαιρεῖται εἰς τὰς ἀκολούθους ἐπαρχίας· τὴν ἐπαρχίαν Χαλκίδας…, τὴν ἐπαρχίαν Καρυστίαν… και Τὴν ἐπαρχίαν τῶν Βορείων Σποράδων, συνισταμένην ἐκ τῶν νήσων Σκοπέλου, Σκιάθου, Σκύρου καὶ Ἠλιοδρομίων μετὰ τῶν εἰς αὐτὰς ἀναγομένων·».

Με τη διοικητική διαίρεση του 1833, η Επαρχία Σποράδων αποτελούσε το βορειότερο νησιωτικό σύνορο του τότε περιορισμένου ελληνικού κράτους. Η σταδιακή διεύρυνση των εθνικών συνόρων προς τα βόρεια και η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας το 1881 μετέβαλαν άρδην τη γεωγραφική και οικονομική πραγματικότητα της περιοχής, οδηγώντας τελικά στην απόσπασή τους από την Εύβοια και την οριστική υπαγωγή τους στο Νομό Μαγνησίας.

Οι κυριότεροι σταθμοί και τα αντίστοιχα Φύλλα Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) που καθόρισαν τη διοικητική υπαγωγή της Επαρχίας Σποράδων / Σκοπέλου μεταξύ του Νομού Ευβοίας και του Νομού Μαγνησίας έχουν ως εξής:

Η Διαδρομή των Νεότερων Χρόνων (1997–2026)

1. 1997–2010: Σχέδιο «Καποδίστριας»

• 1997 (Ν. 2539/1997 | ΦΕΚ 244/Α/04.12.1997): Καταργήθηκε ο θεσμός των Επαρχιών ως διοικητική υποδιαίρεση και δημιουργήθηκαν οι αυτόνομοι νησιωτικοί Δήμοι (Σκιάθου, Σκοπέλου, Αλοννήσου).

Μετά την κατάργηση του ιστορικού Επαρχείου Σκοπέλου το 1997, τα νησιά μας βρέθηκαν —πέρα από τη γεωγραφική— και σε μια ιδιότυπη θεσμική και διοικητική απομόνωση, με το κέντρο των αποφάσεων να μεταφέρεται εξ ολοκλήρου στον Βόλο.

Εκπροσώπηση των Σποράδων

• Φώτης Ζεμπέκης (2007–2010): Η Απαρχή της Αφύπνισης

Ως Νομαρχιακός Σύμβουλος Μαγνησίας, ο Φώτης Ζεμπέκης έζησε το τέλος του παλαιού αυτοδιοικητικού καθεστώτος. Όταν άρχισε να σχεδιάζεται η μεταρρύθμιση του «Καλλικράτη» το 2010, ο κ. Ζεμπέκης διέγνωσε έγκαιρα τον κίνδυνο πλήρους απομόνωσης των νησιών. Πρωτοστάτησε στην ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών, θέτοντας τις πρώτες βάσεις και τα πολιτικά επιχειρήματα για την ανάγκη μιας αυτόνομης διοικητικής δομής.

2. 2010 – Πρόγραμμα «Καλλικράτης» (Ν. 3852/2010 | ΦΕΚ 87/Α/07.06.2010)

Καταργήθηκε η Νομαρχία Μαγνησίας και δημιουργήθηκαν η Περιφερειακή Ενότητα Μαγνησίας και η Περιφερειακή Ενότητα Σποράδων (υπαγόμενη στην Περιφέρεια Θεσσαλίας).

Πρώτη Διοικητική Περίοδος Β’ Βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης: 2011–2014

• 1. Φίλιππος Χήρας (01.01.2011 έως 31.08.2014): Η Φωνή των Νησιών στον «Καλλικράτη»

Με την εφαρμογή του νέου νόμου και την ίδρυση της Περιφερειακής Ενότητας Σποράδων λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που απορρέουν από τη νησιωτικότητα, η Περιφέρεια Θεσσαλίας αποτελούνταν πλέον από 5 διακριτές περιφερειακές ενότητες. Ο Φίλιππος Χήρας εξελέγη πρώτος Περιφερειακός Σύμβουλος Θεσσαλίας της νεοσύστατης Π.Ε. Σποράδων.

Μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης διοικητικής αναπροσαρμογής, ο κ. Χήρας έδωσε μάχες στο Περιφερειακό Συμβούλιο. Ανέδειξε με έμφαση τα προβλήματα καθημερινότητας και υποδομών της Σκιάθου, της Σκοπέλου και της Αλοννήσου, διεκδικώντας με προσωπικό κόστος μια ισόρροπη αναπτυξιακή και διοικητική προοπτική ανάμεσα στα νησιά και τη χερσαία Μαγνησία.

Ενδεικτικό υπήρξε το γεγονός ότι, μετά από προσωπική ερώτηση του γράφοντος στο Μπούρτζι της Σκιάθου στις 9 Οκτωβρίου 2010 σχετικά με τη θεσμική θέση αντιπροσώπευσης των Σποράδων στο Περιφερειακό Συμβούλιο Θεσσαλίας —και συγκεκριμένα ποια ήταν η θέση του για τον θεματικό Αντιπεριφερειάρχη Σποράδων, καθώς η Π.Ε. Σποράδων υπαγόταν στις εξαιρέσεις του νόμου όπου δεν προβλεπόταν θέση Χωρικού Αντιπεριφερειάρχη— υπήρξε η ακόλουθη προεκλογική δέσμευση από τον υποψήφιο Περιφερειάρχη κ. Κωνσταντίνο Αγοραστό:

«…Για τον θεματικό αντιπεριφερειάρχη έχω τοποθετηθεί. Πριν ακόμα γίνουν οι Σποράδες 5η περιφερειακή ενότητα, είχε προηγηθεί η δική μου δήλωση στο Βόλο, όπου είχα πει ότι αν οι Σποράδες δώσουν δύναμη στη δύναμή τους, δηλαδή εκλέξουν εκπρόσωπο, θα τον κάνουμε θεματικό αντιπεριφερειάρχη. Μετά από αυτή τη δήλωση, παρεσύρθησαν μερικοί και άρχισαν να κάνουν πολιτικές “κωλοτούμπες” και το έφθασαν μέχρι εδώ. Αλλά δυστυχώς το έφθασαν μισό γιατί δεν είπαν θα έχουμε και 5ο αντιπεριφερειάρχη. Όταν κάνεις 5η ενότητα, βάλε και τον αντίστοιχο αντιπεριφερειάρχη… Εμείς πάντως θα κάνουμε θεματικό αντιπεριφερειάρχη κάποιον εκπρόσωπό σας…»

Οι πολίτες της Σκιάθου, της Σκοπέλου και της Αλοννήσου στήριξαν αυτή την πολιτική βούληση στο πρόσωπο του κ. Χήρα. Τέσσερις μόλις μήνες αργότερα, όπως αποτυπώθηκε σε συνέντευξη στις 5 Φεβρουαρίου 2011, η προεκλογική αυτή δέσμευση μετατράπηκε στο:

«Θα ορίσω αντιπεριφερειάρχη Βορείων Σποράδων, ο οποίος πρέπει να είναι “ψημένος”… Μέχρι τότε, θα ακούω εγώ, από πρώτο χέρι, τα προβλήματα των νησιών…»

Την Τετάρτη 29 Ιουνίου 2011 ανακοινώθηκαν οι θεματικές αντιπεριφέρειες της Περιφέρειας Θεσσαλίας, όπου μεταξύ άλλων ιδρύθηκε η «Αντιπεριφέρεια Βορείων Σποράδων, Περιβάλλοντος, Αγροτικής Οικονομίας και Προστασίας του Καταναλωτή» με Αντιπεριφερειάρχη τον κ. Αργύρη Κοπάνα.

Παρά τις άοκνες προσπάθειες πολιτικών «σειρήνων» προς το αντίθετο, ο κ. Χήρας ορίστηκε τελικά στις 26 Ιουλίου 2012 με απόφαση Περιφερειάρχη ο πρώτος Εντεταλμένος Περιφερειακός Σύμβουλος για την άσκηση των αρμοδιοτήτων Τουρισμού – Πολιτισμού – Ακτοπλοϊκής Σύνδεσης – Συγκοινωνιών της Π.Ε. Σποράδων.

Δεύτερη Διοικητική Περίοδος Β’ Βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης: 2014–2019

• 2. Νικόλαος Πλωμαρίτης (01.09.2014 έως 31.08.2019)

Στη δεύτερη αυτοδιοικητική περίοδο της Περιφέρειας, οι Σποραδίτες ανέδειξαν ως εκπρόσωπό τους τον κ. Νικόλαο Πλωμαρίτη, πιστεύοντας ότι ωρίμασαν οι συνθήκες για τη θεσμοθέτηση Αντιπεριφέρειας Σποράδων.

Έχοντας διατελέσει επί σειρά ετών Δήμαρχος Σκιάθου, γνωρίζοντας σε βάθος την πολιτική ανθρωπογεωγραφία της περιοχής και λόγω επαγγέλματος, ο κ. Πλωμαρίτης εφάρμοσε στην πράξη το μοντέλο της φυσικής παρουσίας της Περιφέρειας στα νησιά. Συνέχισε την προσπάθεια του προκατόχου του, κ. Χήρα, αναδεικνύοντας τα προβλήματα της καθημερινότητας και υποδομών και των τριών νησιών.

Ωστόσο, η τοποθέτηση του 2011 περί «ψημένου» Αντιπεριφερειάρχη παρέμεινε μια πραγματικότητα. Στον κ. Πλωμαρίτη επιτράπηκε να αναλάβει εκ νέου τη θέση του Εντεταλμένου Περιφερειακού Συμβούλου με τις ίδιες θεματικές αρμοδιότητες.

Χαρακτηριστική της περιόδου υπήρξε η συστηματική απαξίωση της ύπαρξης 5ης Περιφερειακής Ενότητας Σποράδων από υπηρετούντες τον θεσμό, οι οποίοι ισχυρίζονταν ευκαιρίας δοθείσης ότι ουδέποτε θεσμοθετήθηκε διακριτή Π.Ε. Σποράδων, αλλά ότι αποτελούσε απλώς τμήμα της «Π.Ε. Μαγνησίας και Σποράδων».

Τρίτη Διοικητική Περίοδος Β’ Βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης: 2019–2023

• 3. Αθανάσιος Ζλατούδης (01.09.2019 έως 31.12.2023)

Στην τρίτη αυτοδιοικητική περίοδο, οι πολίτες των Σποράδων επέλεξαν ως εκπρόσωπό τους στον δεύτερο βαθμό αυτοδιοίκησης τον γράφοντα.

Η επιλογή αυτή των νησιωτών αποδείχθηκε εκ των πραγμάτων ότι δεν περιλαμβανόταν στους σχεδιασμούς συγκεκριμένων κύκλων, οι οποίοι συνεχίζουν έως και σήμερα να είναι σθεναροί θιασώτες του δόγματος «οι νησιώτες δεν γνωρίζουν και δεν μπορούν…».

Παρά τις άοκνες και πολυεπίπεδες προσπάθειες διασύνδεσεις όπως την Υποεπιτροπή Νήσων του CPMR, τις τεκμηριωμένες προτάσεις για την εφαρμογή καλών πρακτικών (όπως του Δικτύου ΔΑΦΝΗ) για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, την προστασία του περιβάλλοντος και την ανταγωνιστικότητα της τοπικής οικονομίας, υπήρχε σταθερά ένα «αόρατο χέρι» που έπνιγε κάθε πρωτοβουλία που ερχόταν από τα νησιά για τα νησιά.

Το «χέρι» αυτό, θεωρώντας ότι κατέχει το αλάθητο και αδυνατώντας να κατανοήσει την έννοια της συνεργασίας και της συνέργειας, χρησιμοποίησε μέσα που απέρρεαν από τον θεσμικό του ρόλο —αλλά και αθέμιτες, γνώριμες τακτικές— για να φιμώσει κάθε φωνή που ζητούσε ουσιαστική σύμπραξη. Παράδοξο, ίσως, αποτελεί το γεγονός ότι οι ίδιοι κύκλοι συνεχίζουν να διεκδικούν την ψήφο των νησιωτών για να «βοηθήσουν» στην επίλυση των προβλημάτων τους.

Από την πλευρά της, η τότε Περιφερειακή Αρχή μου επέτρεψε να αναλάβω τυπικά και όχι ουσιαστικά τη θέση του Εντεταλμένου Περιφερειακού Συμβούλου με τις ίδιες αρμοδιότητες.

Υπήρξε δε σθεναρά αντίθετη στη στήριξη του αιτήματος των νησιωτών για τη δημιουργία Χωρικής Αντιπεριφέρειας, ενώ παράλληλα υποστήριζε ότι «δεν υπήρχε η αναγκαιότητα αναβαθμισμένης εκπροσώπησης των νησιών…» με τον ορισμό θεματικής Αντιπεριφέρειας Σποράδων, καθώς αυτό πραγματοποιούνταν ήδη με τον καλύτερο δυνατό τρόπο από την υπάρχουσα διοικητική δομή του Βόλου.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την περαιτέρω συσπείρωση όλων των μελών των Δημοτικών Συμβουλίων Σκιάθου, Σκοπέλου και Αλοννήσου, με στόχο την υλοποίηση του νόμιμου, αιτιολογημένου και αναγκαίου κοινού αιτήματος προς την Κυβέρνηση για τη δημιουργία Χωρικής Αντιπεριφέρειας, με χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς την πρώτη ιστορική κοινή συνάντηση των μελών των Δημοτικών Συμβουλίων Σκιάθου, Σκοπέλου και Αλοννήσου στη Σκιάθο.

Ενδεικτικό δε υπήρξε το γεγονός ότι ενώ την έναρξη των εργασιών της Συνάντησης θα πραγματοποιούσε η αρμόδια χωρική αντιπεριφερειάρχης, ουδέποτε εμφανίστηκε όπως είχε προγραμματιστεί και σχεδιαστεί από κοινού.

3. Τέταρτη Διοικητική Περίοδος Β’ Βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης: 2024 – Σήμερα

Στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2023 ο υποψήφιος Περιφερειάρχης Θεσσαλίας κ. Δημήτριος Κουρέτας δεσμεύτηκε ότι θα στηρίξει την ίδρυση Χωρικής Αντιπεριφέρειας Σποράδων και θα προβεί σε όλες τις απαραίτητες ενέργειες σε συνεργασία με την Κυβέρνηση προς αυτό.

Νόμος 5314/2026 «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης» (ΦΕΚ 103/Α’/29.06.2026)

• Άρθρο 111: Με τη διάταξη αυτή τροποποιήθηκε ο υπολογισμός των θέσεων των Χωρικών Αντιπεριφερειαρχών, ο οποίος πλέον γίνεται με βάση τις Περιφερειακές Ενότητες και όχι τις παλαιές νομαρχιακές/διοικητικές διαιρέσεις (Νομούς).

Καθώς η Περιφέρεια Θεσσαλίας διαθέτει 5 διακριτές Περιφερειακές Ενότητες (Λάρισας, Μαγνησίας, Τρικάλων, Καρδίτσας και Σποράδων), η συγκεκριμένη ρύθμιση έδωσε τη θεσμική βάση ώστε να μπορεί να ορίζεται ξεχωριστός Χωρικός Αντιπεριφερειάρχης για το νησιωτικό σύμπλεγμα των Βορείων Σποράδων.

• 4. Αμαλία Γραββάνη (1 Ιανουαρίου 2024 έως σήμερα)

Η κα Αμαλία Γραββάνη, ως εκλεγμένη Περιφερειακή Σύμβουλος Σποράδων, υπηρέτησε αρχικά ως η τελευταία Εντεταλμένη Περιφερειακή Σύμβουλος Σποράδων και πλέον, μετά τη νομοθετική ρύθμιση, υπηρετεί ως η πρώτη Χωρική Αντιπεριφερειάρχης της Περιφερειακής Ενότητας Βορείων Σποράδων.

Ευχαριστίες & Αναγνώριση

Αυτή η ιστορική εξέλιξη είναι το αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας, επίμονης επιχειρηματολογίας και γενναίων πολιτικών αποφάσεων:

• Εκφράζω τις θερμές και ειλικρινείς ευχαριστίες μου στον Πρωθυπουργό κ. Κυριάκο Μητσοτάκη, για την καθοριστική πολιτική απόφαση να κάνει πράξη τη δέσμευση της Πολιτείας απέναντι στους νησιώτες μας.
• Ευχαριστώ θερμά τον Υπουργό Εσωτερικών κ. Θεόδωρο Λιβάνιο, που αγκάλιασε το αίτημά μας και μετέτρεψε τη θεσμική μας πρόταση σε νομοθετικό έργο.
• Ευχαριστώ τον Περιφερειάρχη Θεσσαλίας κ. Δημήτρη Κουρέτα, διότι τήρησε στο ακέραιο την προεκλογική του δέσμευση, διεκδικώντας σθεναρά σε συνεργασία με την Κυβέρνηση την πραγμάτωση του οράματός μας.
• Ευχαριστώ τη Χωρική Αντιπεριφερειάρχη Μαγνησίας κα Άννα-Μαρία Παπαδημητρίου, για τη θεσμική συνεργασία και τη στήριξη στη μετάβαση αυτή.
• Ευχαριστώ όσα πολιτικά πρόσωπα, μέλη του Κοινοβουλίου και αυτοδιοικητικούς φορείς στάθηκαν αρωγοί σε αυτόν τον μακρύ δρόμο.

Μια Ειδική Αναφορά…

Δεν μπορώ, ωστόσο, να μην αναφερθώ και σε όσους όλα αυτά τα χρόνια υπέσκαπταν σθεναρά αυτή την προσπάθεια. Τους ευχαριστώ ειλικρινά. Η πολεμική, οι αμφισβητήσεις και τα εμπόδια που έθεταν συστηματικά, λειτούργησαν ως η μεγαλύτερη πρόκληση: μας ανάγκασαν να χτίσουμε ακόμα πιο στέρεα επιχειρήματα, να θωρακίσουμε θεσμικά την πρότασή μας και να αποδειχθεί ποιοι πραγματικά νοιάζονται για τους νησιώτες και όχι απλώς για την εκμετάλλευση των νησιών της Π.Ε. Σποράδων.

Μια Νέα Εποχή για τις Σποράδες

Ένα μεγάλο κεφάλαιο έκλεισε με δικαίωση, και ένα νέο, ελπιδοφόρο κεφάλαιο ανοίγει για τον τόπο μας. Εύχομαι στην πρώτη Χωρική Αντιπεριφερειάρχη Βορείων Σποράδων, κα Αμαλία Γραββάνη, κάθε επιτυχία στην εκτέλεση των νέων της καθηκόντων.

Η συνεργασία μεταξύ της Κεντρικής Διοίκησης, της Αυτοδιοίκησης, των παραγωγικών φορέων και των τοπικών κοινωνιών δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απλός στόχος, αλλά ως αυτονόητο προαπαιτούμενο για την κοινωνική και οικονομική ευημερία των νησιών μας.

Αθανάσιος Ευαγ. Ζλατούδης

• Δημοτικός Σύμβουλος Σκιάθου
• πρ. Εντεταλμένος Περιφερειακός Σύμβουλος Βορείων Σποράδων
• Πρόεδρος Εμπορικού και Επαγγελματικού Συλλόγου Σκιάθου
• Αντιπρόεδρος Τουριστικού Τμήματος Επιμελητηρίου Μαγνησίας
• Γενικός Γραμματέας Επιμελητηριακού Ομίλου Ανάπτυξης Ελληνικών Νησιών (Ε.Ο.Α.Ε.Ν.)
• Μέλος ΔΣ του Συμβουλίου Νησιωτικής Πολιτικής (ΣΥ.ΝΗ.ΠΟ.) του Υπουργείου Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής
• Επικεφαλής Επιτροπής Νησιωτικής Πολιτικής ΔΕΕΠ Μαγνησίας